خانه > زبانشناسی > صورت پهلوی و اوستایی برخی واژگان پارسی امروزین-سری ۲ حرف ب

صورت پهلوی و اوستایی برخی واژگان پارسی امروزین-سری ۲ حرف ب

یک توضیح کلی:
چرا به ریشه یابی کلمات علاقه مندم؟ ۱- دلیل بسیار ساده شخصی: کنجکاوی، که البته از گذشته دور به جا مانده احتمالا از همان زمانی که به جای بازی با یک اسباب بازی جدید، به گواه نزدیکان نخستین کارم جدا کردن اجزاءش بود تا ببینم چطور به هم وصل شده اند. الان به نظر میاد تنها چیزی که زورم بهش میرسه که اجزاءش رو جدا کنم کلمات هستند. این علاقه تنها به ریشه یابی کلمات پارسی منحصر نیست و در مورد انگلیسی و عربی نیز  که آشنایی مختصری دارم، بسیار به این مبحث علاقه مندم.  ۲- دلیل دوم اینکه فکر میکنم با آشنایی بیشتر با ساختار واژگان زبانمان، می توانیم به پویایی آن کمک کنیم.

هرچند دلداده زبان پارسی ام ولی اعتقادی به پالایش زبان و بیرون ریختن واژگان ناپارسی ندارم چون باور دارم بخشی از این واژگان، به مرور زمان مفاهیم خاصی رو در خود گرفته اند که از دست دادن آنها به ساختار زبان آسیب می رساند.

این خلاصه یادداشت هایی است که از بررسی حرف «ب» که حدود ۱۴۰ صفحه از جلد ۱ کتاب برهان قاطع را به خود اختصاص داده بود، برداشته ام. برخی نکات که برای من جالب بود:

۱- در موارد بسیاری حرف «ب» در صورت پیشین کلمه «و» بوده. تبدیل «ب» به «و» یکی از تبدیلهای شناخته شده در زبانشناسی است.

۲- ریشه کلمات اسپانیایی و فرانسوی به کار رفته برای کلمه بادمجان، واژه پارسی و سانسکریت آن است.

۳- ساختار کلمات «برنا ، بهرام و بهشت» برای من بسیار جالب بود.

۴- در بعضی کلمات مانند کلمه برف علاوه بر تبدیل «و» به «ب» ، حرفها هم جابجا شده اند:  وفر–> برف

– در فارسی کهن isht برای ساخت صفت برتر استفاده می شود (شبیه est در انگلیسی) مانند آنچه در واژه بهشت به چشم می خورد.

علائم اختصاری: پهلوی=Ph ، اوستایی=Av ، پارسی باستان=O.P. ، سانسکریت= S
همچنین آ=aa ، خ=x و چ=c

واژگان

بابک = Ph. paapak

بادنجان= پاتنگان = سانسکریت patanjala , پاتنگان در عربی به صورت بادنجان در آمده. این کلمه از عربی وارد اسپانیایی شده (berengena) و از آنجا به فرانسوی( aubergine) راه یافته.

باد افره = Ph.=paatifraas مرکب از pati و fraasa . fras به معنی پرسش و بازخواست.

بادام = Ph. vaataam

باران = Ph. varan

باره =دیوار و حصار قلعه، Av. vaara به معنی سد و پشتوانه- S. vaara به معنی پناه دادن.

باز (پرنده)= vaza  از ریشه vaz به معنی پریدن .

باز = دوباره =  Ph. apaac و Av. apaank, apaak

بازار = Ph. vaacaar, O.P. abaacari  . واژه abaacari در فارسی باستان مرکب از ( abaa (S.=sabha به معنی محل اجتماع و  مصدر cari به معنای چریدن.

باریدن = Ph. vaaritan و Av. var

بازرگان = بازار+گان

باز داشتن = Ph.  aapaac daashtan

بازو = Av. bazu, S. bahu

باغ = Ph. baagh     باغبان= Ph. baaghpaan

بالش = Ph. barishn

بالیدن =  Av. vardh, هندی قدیم : vardh به معنی نمو کردن.

بام = Ph. ban  بام=پگاه صبح  Av bama  (درخشان) S. bhaama

بامداد = Ph. baamdaat

بامزه = Ph. pa-mecak

بانگ =  Ph. vaang

بانو = Ph. baanooy

باور = Ph. vaavar از ریشه پهلوی var و اوستایی  vareh به معنی اعتقاد داشتن

بایست = Ph. aapaayast  –   بایسته= Ph. apaayastak  –   بایستن= aapaayastan

بچه = Ph. vacak

بخت = Ph. baxt, Av. baxta به معنی سهم داده و مقرر از ریشه bag یعنی بخشیدن

بخشایش = Ph. apaxshayishn  –  بخشیدن= Ph. apaxshitan  –  بخشش= Ph. paxshishn

بد = Ph. vat

بد = پسوند بد مثلا در باربد، موبد و… = Av. paiti ya pati, Ph. pat به معنی صاحب و مولی

برادر = Av. braatar, Ph. baraat, baraatar

بردن = Ph. burtan

برز = به معنی کشت. Ph. varz به معنی کارکردن Av. vareza

برزن = S. varjana  Av verezaana, O.P. vardana هر دو به معنی شهر

برزیگر = Ph. varyhikar

برزویه = borz(بلند بالا)+ پسوندooyeh

برشته = Ph. brishtak

برف = Av. vafra, Ph. vafr

برنا = در پهلوی واژه apurnaay و در اوستایی واژه aperenaayu هر دو به معنای کسی که به سن بلوغ نرسیده آمده اند یعنی آ در ابتدای  aperenaayu و apurnaay برای منفی کردن است و این دو واژه در حقیقت معادل نابرنا هستند و اما واژه perenaayu متشکل از دو بخش  perena که همان پر است و aayu که به معنی زمان است و ترکیب این دو یعنی کسی که زمانش پر شده یعنی به سن بلوغ رسیده .

بره = Ph. varrak, O.P. varmaka, S. vurana

برهنه = Ph. brahnak

بریدن = Ph. britan, Av. braay

بز = Av. buza, Ph. buc

بزرگ = Ph. bazurg, bazurk

بزه کاری = Ph. bacakkarih

بستر = Ph. vistarak

بستن = Ph. bastan

بسیار = Ph. vasyar

بغ = ۱-bagha به معنای بهره  و ۲- به معنی خدا

بغداد = بغ+داد=خدا +داد

بن = Ph. bun

بندگی = Ph. bandagih

بنیاد = Ph. bun-daat, O.P. bunadaati یعنی در بن قرار داده شده

بوستان = Ph. boostaan

بوم = Av. bumi, S. bhumi, O.P. bum, Ph. bum

به = O.P. ahyah, vohu:خوب, S. vasu, Ph. veeh

به = Ph. beh

بهار = Ph. vahaar, S. vihara

بهرام = پیروزمند =  Ph. varhraan, varhraam,   مرکب از Av. verethra یا  S. vritra که ابر سترون است که نمی بارد (که در آنزمان بزرگترین دشمن در نظر گرفته می شده) + Av. ghan به معنی زدن و کشتن

بهره = Ph. bahrak

بهشت = Av. vahishta مرکب از vahu به معنی خوب + isht که صفت تفصیلی است (برداشت شخصی: isht مثل est در انگلیسی. بهشت شبیه best) = کلمه بهشت در حقیقت به معنی خوبترین است که صفت کلمه anghu است یهنی خوبترین جهان در برابر دژ انگو (دوزخ= بدترین جهان)

بهمن = vahu (خوب)+ man (مند، اندیشه)

بیابان =Ph. viyaapaan

بیداد = Ph. apeedaat

بیرون = Ph. beeroon

بیشه = Ph. vareesha (جنگل) =  S. vrksha (درخت)

بیگانه = Ph. biganak

بیمار = Ph. veemaar

دسته‌ها:زبانشناسی
  1. فوریه 4, 2009 در 12:46 ق.ظ.

    سلام
    اگر در باره جلبکهای قرمز و بلائی که بر سر دریا میاره اطلاعاتی میخوای حتما بیا و نظرت را هم بگو
    منتظرم

  2. ستوده
    فوریه 4, 2009 در 6:09 ب.ظ.

    مرسی
    کار فوق العاده ای میکنی

  3. راییکا
    فوریه 5, 2009 در 12:11 ق.ظ.

    ممنون ستوده جان . من که کاری نکردم فقط از کتاب برداشتم گذاشتم اینجا.

  4. سپيده
    فوریه 25, 2009 در 5:08 ب.ظ.

    سلام
    كار زيبايي بود
    امكانش هست معادل پهلوي «تنها» را بيابي؟؟
    —————————————————
    راییکا: اگر بهش برخوردم لابلای این کتابها، حتما براتون می نویسم سپیده جان.

    سپیده جان علی الحساب صفحه 115 این کتاب (http://raeeka1.blogfa.com/post-20.aspx) توضیحات واژه 4.2.121 رو ببین. به نظرم در معنی armaishta نوشته lonely, secluded. به نظر میاد این ریشه اوستایی باشه. البته هنوز اطممینان ندارم. حتما واژه ای که به پارسی نوین (امروزین) نزدیکتر باشه هم داریم. حالا می گردم اگر چیزی یافتم همین جا برات می نویسم.

  5. مارس 4, 2009 در 10:33 ق.ظ.

    کار تحقیقیه جالبیه حتی اگه فقط از کتاب در میارین. همه که دسترسی به همه کتابی ندارن. موفق باشین.
    ————————————————-
    سپاس. اشکالش این ه که چون اینها کتاب مرجع ه بیرون از کتابخونه نمیشه آوردش. بنابراین باید حتما چند ساعت رو بتونم پشت سر هم خالی کنم که اطلاعاتش رو در بیارم. به هر حال خوشحالم که جالب بوده براتون.

  6. مارس 4, 2009 در 12:05 ب.ظ.

    آفرین بر شما. کارتون زیبا و پژوهشگرانه بود. آقا کارتون رو بیشتر پیگیری کنید.
    ———————————————–
    راییکا: ممنون :). حتما اگر کارهای روزمره ام برام زمانی بذاره، سعی می کنم بیشتر پیگیری کنم. ولی همین که نظرات دیگران رو می بینم اینجا و حس می کنم حتی یکم مفید بوده، دلگرم میشم.

  7. مهر
    مارس 4, 2009 در 12:21 ب.ظ.

    خیلی خوب بود . من هم مانند شما به ریشه واژگان دلبسته ام.
    برای نمونه واژه «آناهیتا» نیز جالب است . «آناهیتا» به معنای لغوی پاک هست که از «اهیته» گرفته شده که به معنی ناپاک هست . ( «اهیته» همانی است که کودکان به آن «اهی» یا پی پی می گویند . ) واژه «آن» یا «ان» همان «un» انگلیسی است که کلمات را نفی می کند . مانند «»usally که نفی آن «»unusally می شود . یا در فارسی «ایران» که ضد آن «انیران» می شود . بنابراین با اضافه شدن «ان» به «اهیته» به «اناهیته» می رسیم که به مرور به «آناهیتا» یعنی پاک تبدیل شده است
    ————————————————–
    این مطلبی که نوشتید خیلی جالب بود. ممنون. :).

  8. نوید
    نوامبر 20, 2009 در 8:41 ب.ظ.

    داشتم در مورد ساخت زبان ترکی توی اینترنت می گشتم که به اینجا رسیدم، زود به لیست favorite ام اضافه شدین! مثل اینکه دوستان پان ترکیست شما رو هم بی نصیب نذاشتن! البته به قول یکی از دوستان بحث کردن باهاشون بی نتیجس! چه می شه کرد. منم مثل شما خیلی به ریشه شناسی واژه ها خیلی علاقه دارم البته بیشتر بین زبان های همخانواده، شاید نمود دیگه علاقم هم زیست شناسی تکاملیه! دلم می خواد همین کارو هم با واژه ها بکنم. خیلی کارتون جالب بود. فقط لطفا مواظب باشید به دام تعصب نیوفتید و با دیدن یک کلمه مشابه در انگلیسی مثل دوستان پان ایرانیست نگین یه واژه فارسی مثلا در انگلیسی! با احتیاط بگین یه واژه که احتمالا با واژه فلان هم ریشه و هندواروپایی هستن! بازم ممنون و موفق باشین

  9. آوریل 29, 2010 در 8:00 ق.ظ.

    سلام
    مطالب جالبی را طرح کرده اید من هم علایقی مشابه شما دارم و در وبلاگم سعی کرده ام به آنها بپردازم. ضمنا برای ریشه یابی کلمه برنا که اخیرا از آقای دکتر جنیدی شنیدم در گوگل سرچ کردم و به این وبلاگ رسیدم. مطالب دقیق و خوب است موفق باشید

  10. مه 7, 2010 در 3:34 ب.ظ.

    درود بر تو
    کار تو را بسیار می پسندم. باشد که آینده از آن ما.
    بدرود و سپاس فراوان

  11. raeeka
    مه 11, 2010 در 5:57 ب.ظ.

    از لطف همگی دوستان ممنونم.

  1. No trackbacks yet.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: